CBD klinisch onderzoek — overzicht trials 2024

De stand van het klinisch CBD-onderzoek

Cannabidiol (CBD) — het niet-bedwelmende fytocannabinoïde uit Cannabis sativa L. — domineert al jaren de koppen in gezondheidsrubrieken. Maar als je die koppen naast de daadwerkelijke wetenschappelijke literatuur legt, valt op hoeveel ruis er tussen zit. Dit artikel brengt het klinische onderzoeksveld in kaart zoals het er begin 2024 voorstond: wat is er getest, hoe sterk is het bewijs werkelijk, en waar gaapt er nog een gat. Het is geschreven voor lezers die willen begrijpen, niet voor patiënten die behandeladvies zoeken.

AZARIUS · De stand van het klinisch CBD-onderzoek

Even de schaal schetsen: een zoekopdracht op ClinicalTrials.gov in 2023 leverde meer dan 360 geregistreerde interventiestudies op met cannabidiol als primaire interventie (Larsen & Shahinas, 2020; bijgewerkte registertelling, 2023). Klinkt indrukwekkend, tot je beseft dat het overgrote deel Phase I of Phase II betreft — kleine, vroege studies die veiligheid of dosisbereik testen, niet of CBD daadwerkelijk werkt voor een bepaalde aandoening. Het aantal afgeronde, grote Phase III-trials tel je op de vingers van één hand.

Overzichtstabel — CBD-onderzoeksgebieden naar bewijsniveau

De onderstaande tabel groepeert de belangrijkste onderzoeksgebieden naar het niveau van klinisch bewijs dat begin 2024 beschikbaar was. "Niveau" is hier een versimpeling: Phase III met regulatoire uitkomst staat bovenaan; een enkele open-label pilotstudie onderaan. Dit is geen ranglijst van belang — het is een momentopname van waar de wetenschap feitelijk staat.

AZARIUS · Overzichtstabel — CBD-onderzoeksgebieden naar bewijsniveau

Hoe lees je deze tabel: "Phase III — registratie behaald" betekent niet dat cbd olie uit de drogist diezelfde goedkeuring deelt. Het geregistreerde geneesmiddel bevat gezuiverd CBD in doseringen van 5–20 mg/kg/dag onder medisch toezicht — een totaal andere context dan een softgel van 10 mg die je als voedingssupplement koopt. Dat onderscheid is misschien wel het belangrijkste punt in dit hele artikel.

Wanneer is bewijs sterk genoeg?

Klinisch bewijs kent een hiërarchie. Onderaan: casuïstiek en preklinische studies (diermodellen, cellijnen). In het midden: kleine gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT's) — die testen een hypothese bij mensen, maar met beperkte aantallen, vaak 20 tot 80 deelnemers. Bovenaan: grote, multicenter Phase III-RCT's, bij voorkeur gerepliceerd, bij voorkeur gevolgd door systematische reviews of meta-analyses die resultaten uit meerdere trials samenvoegen.

AZARIUS · Wanneer is bewijs sterk genoeg?

Voor CBD heeft slechts één therapeutisch gebied de top van die piramide bereikt: therapieresistente pediatrische epilepsie. De trials van Devinsky et al. (2017, PMID: 28538134) en Thiele et al. (2018, PMID: 29395273) includeerden honderden patiënten, gebruikten een gezuiverde farmaceutische formulering in hoge doseringen en produceerden statistisch significante reducties in aanvalsfrequentie. Die trials leidden tot registratie van een receptgeneesmiddel — een feit dat soms wordt verdraaid tot "CBD is goedgekeurd", punt. Dat klopt niet. Een specifieke gezuiverde farmaceutische CBD-formulering is geautoriseerd voor specifieke epilepsiesyndromen onder medisch toezicht. CBD-oliën, -capsules en -gummies voor consumenten zijn voedingssupplementen en hebben dat goedkeuringsproces niet doorlopen.

Al het andere in de tabel hierboven zit op Phase II of lager. Dat maakt het onderzoek niet waardeloos — Phase II-trials genereren echte data. Het betekent dat het bewijs nog niet het niveau heeft bereikt dat nodig is voor stevige klinische conclusies.

Angstonderzoek — het meest bestudeerde consumentrelevante gebied

Angst is het terrein waar CBD-onderzoek en consumenteninteresse het duidelijkst samenvallen. De vroege gesimuleerde-toespraaktrial van Bergamaschi et al. (2011, PMID: 21307846) — 24 deelnemers met een sociale-angststoornis, eenmalig 600 mg CBD oraal versus placebo — liet zien dat de CBD-groep significant minder ongemak rapporteerde tijdens de spreektaak. Die studie is duizenden keren geciteerd, en terecht: voor de omvang was het een goed opgezette trial. Het punt is dat "goed opgezet voor de omvang" nog steeds 24 mensen, één dosis en één middag betekent.

AZARIUS · Angstonderzoek — het meest bestudeerde consumentrelevante gebied

Sindsdien zijn er meerdere kleine RCT's verschenen die CBD testten bij verschillende angstpresentaties. Een systematische review van Berger et al. (2022, DOI: 10.1016/j.jad.2022.09.089) bundelde de beschikbare data en concludeerde dat acute angstdempende effecten consistent lijken over studies heen, maar dat de optimale dosis, behandelduur en het langetermijnveiligheidsprofiel onduidelijk blijven. Doseringen in gepubliceerde angsttrials varieerden van 150 mg tot 900 mg bij eenmalige toediening — een zesvoudige range die aangeeft dat onderzoekers zelf nog niet weten welke dosis ze moeten testen, laat staan welke dosis relevant is voor consumenten die dagelijks 10–40 mg uit een voedingssupplement innemen.

Een Australische RCT uit 2023 (Kayser et al., J Clin Psychopharmacol, 2023) testte 150 mg/dag gedurende 12 weken bij gegeneraliseerde angst — een van de weinige trials met een langere looptijd. De resultaten waren bescheiden en haalden geen statistische significantie op de primaire uitkomstmaat, hoewel secundaire maten enig signaal lieten zien. Dat is een terugkerend patroon in dit veld: bemoedigend, maar niet doorslaggevend.

Pijn en ontsteking — grotendeels preklinisch

Nergens is de kloof tussen preklinische belofte en klinisch bewijs zo breed als bij pijnonderzoek. CBD vertoont anti-inflammatoire en pijnstillende activiteit in knaagdiermodellen — dat is herhaaldelijk aangetoond (Hammell et al., 2016, PMID: 26517407, voor transdermale toepassing in een rattenartritismodel). Maar het vertalen van bevindingen bij ratten naar pijnklachten bij mensen is notoir onbetrouwbaar, en dat geldt voor de hele farmacologie, niet alleen voor cannabinoïden.

AZARIUS · Pijn en ontsteking — grotendeels preklinisch

Humane RCT's die specifiek CBD isoleren (dus niet CBD-plus-THC-combinaties) voor pijn zijn schaars. Een systematische review van Xu et al. (2020, PMID: 31711352) merkte op dat de meeste gepubliceerde pijntrials volledige-plantextracten gebruikten met zowel THC als CBD, waardoor het onmogelijk is effecten aan CBD alleen toe te schrijven. De Cochrane Collaboration had een protocol geregistreerd (Vela et al., 2022) voor een systematische review van CBD bij chronische pijn, maar begin 2024 was de voltooide review nog niet verschenen — een weerspiegeling van hoe dun de basis van in aanmerking komende trials is.

Transdermale CBD-gel is in Phase II getest bij knieartrose (Hunters et al., 2021 — congresabstractdata), met resultaten die als wisselend werden omschreven. Orale CBD bij fibromyalgie is verkend in observationele cohortontwerpen, maar niet in grote RCT's.

Slaap — secundaire uitkomsten, geen primaire eindpunten

Slaap is naast angst het gebied waar de consumenteninteresse het grootst is. Een narratieve review van Suraev et al. (2020, DOI: 10.1016/j.smrv.2020.101339) bekeek het bestaande humane bewijs en concludeerde dat de meeste slaapgerelateerde bevindingen afkomstig zijn uit trials die iets anders onderzochten — angst, PTSS, chronische pijn — waarbij slaapkwaliteit als secundaire uitkomstmaat werd meegenomen. Specifieke slaap-RCT's met CBD als primaire interventie en polysomnografie (objectieve slaapmeting) als primair eindpunt zijn zeldzaam.

AZARIUS · Slaap — secundaire uitkomsten, geen primaire eindpunten

Shannon et al. (2019, PMID: 30624194) publiceerden een casusreeks (n=72) waarin 25 mg/dag CBD werd gegeven naast standaard psychiatrische zorg. Slaapscores verbeterden in de eerste maand bij ongeveer tweederde van de deelnemers en fluctueerden daarna. Dit wordt vaak aangehaald als bewijs dat "CBD de slaap verbetert", maar een casusreeks zonder controlegroep kan het effect van CBD niet onderscheiden van placeborespons, regressie naar het gemiddelde of de gelijktijdige psychiatrische behandeling. De data zijn interessant; ze vormen geen bewijs.

Verslavingsstoornissen — een verrassende onderzoekslijn

Een van de opmerkelijkere klinische richtingen betreft CBD en verslavingsgedrag. Hurd et al. (2019, PMID: 31109198) publiceerden een dubbelblinde RCT (n=42) die aantoonde dat 400 mg of 800 mg CBD cue-geïnduceerde craving en angst verminderde bij personen met een heroïnegebruiksstoornis, vergeleken met placebo. Freeman et al. (2020, Lancet Psychiatry, PMID: 32735782) testten 400 mg/dag CBD als aanvulling bij een cannabisgebruiksstoornis in een Phase IIa-RCT (n=82) en vonden een significante toename van het aantal onthoudingsdagen.

AZARIUS · Verslavingsstoornissen — een verrassende onderzoekslijn

Het zijn kleine trials, maar de effectgroottes waren opvallend genoeg om Phase IIb-vervolgstudies te genereren. Het werkingsmechanisme betreft waarschijnlijk modulatie van stress- en beloningscircuits door CBD, eerder dan directe receptoragonisme — al wordt de precieze farmacologie nog in kaart gebracht.

Het dosisprobleem — klinisch versus consument

Hier zit de olifant in de kamer. Klinische trials gebruiken doorgaans orale CBD-doseringen tussen 150 mg en 1.500 mg per dag. De dosering op het etiket van een gangbare cbd olie — zeg, een standaard 10%-olie met 3 druppels tweemaal daags — levert ruwweg 24 mg CBD per dag. Dat is één tot twee ordes van grootte lager dan de doseringen in de meeste gepubliceerde RCT's.

AZARIUS · Het dosisprobleem — klinisch versus consument

Betekent dat dat consumentendoseringen inactief zijn? Niet per se — dosis-responscurves zijn niet altijd lineair, en sommige onderzoekers hebben een klokvormige respons voorgesteld voor het angstdempende effect van CBD (Zuardi et al., 2017, PMID: 28349316), waarbij matige doseringen beter presteren dan zowel lage als hoge doseringen. Maar het eerlijke antwoord is dat heel weinig RCT's doseringen in het bereik van 10–50 mg/dag hebben getest — het bereik dat de meeste voedingssupplementgebruikers feitelijk innemen. De klinische bewijsbasis en de consumentenproductrealiteit bestaan in grotendeels gescheiden dosisuniversums.

Een farmacokinetische review in Pharmaceuticals (Millar et al., 2020, DOI: 10.3390/ph13090219; bijgewerkte data tot en met 2023) bevestigde dat de orale biologische beschikbaarheid van CBD rond de 6–19% ligt, afhankelijk van formulering en of je gevast of gegeten hebt. Een orale dosis van 24 mg levert dan ruwweg 1,4–4,6 mg in de systemische circulatie. Of die concentratie farmacologisch betekenisvol is voor een specifiek eindpunt, blijft een open vraag.

Veiligheidssignalen uit klinische trials

Het klinische trialprogramma voor het geregistreerde farmaceutische CBD-product leverde de meest volledige veiligheidsdataset op die beschikbaar is. Bij doseringen van 10–20 mg/kg/dag (doorgaans 300–1.400 mg/dag bij pediatrische patiënten) waren de meest voorkomende bijwerkingen slaperigheid, verminderde eetlust, diarree en verhoogde levertransaminasen (ALT/AST). Leverenzymstoornissen waren dosisafhankelijk en kwamen vaker voor bij gelijktijdig gebruik van valproaat (Devinsky et al., 2018, PMID: 29428291).

AZARIUS · Veiligheidssignalen uit klinische trials

CBD remt cytochroom-P450-enzymen CYP3A4 en CYP2C19 — dezelfde enzymen die door grapefruitsap worden beïnvloed. Elk geneesmiddel met de waarschuwing "niet innemen met grapefruit" kan potentieel een interactie vertonen met CBD. Gedocumenteerde interacties omvatten warfarine (verhoogde INR), clobazam (verhoogde actieve-metabolietspiegels), valproaat (additief hepatotoxiciteitsrisico) en bepaalde SSRI's en statines (Nasrin et al., 2021, PMID: 34058715). Bij consumentendoseringen uit voedingssupplementen is de omvang van deze interacties minder goed gekarakteriseerd, maar het mechanisme schakelt niet uit bij lagere doseringen — het schaalt omlaag. Gebruik je medicatie, overleg dan met je voorschrijver.

Voor volwassenen die cbd-producten gebruiken op de etiketdosering lijkt het veiligheidsprofiel gunstig op basis van beschikbare data — maar "beschikbare data" is de sleutelfrase. Langetermijnveiligheidsstudies (langer dan 12 weken) bij consumentrelevante doseringen bestaan vrijwel niet.

Veelvoorkomende problemen met trialontwerp

Een aantal methodologische kwesties keert steeds terug in klinisch CBD-onderzoek. Handig om te weten als je zelf studiesamenvattingen leest:

AZARIUS · Veelvoorkomende problemen met trialontwerp

• Kleine steekproeven. De mediaan-RCT in dit veld omvat minder dan 60 deelnemers (Larsen & Shahinas, 2020, DOI: 10.14740/jocmr4090). Kleine trials zijn gevoelig voor fout-positieven en kunnen zeldzame bijwerkingen niet detecteren.
• Korte duur. De meeste trials lopen 4–8 weken. Chronische aandoeningen vragen om chronische behandeldata. Een angsttrial van vier weken zegt je bijna niets over wat er na zes maanden gebeurt.
• Wisselende formuleringen. Sommige trials gebruiken gezuiverd CBD-isolaat; andere gebruiken volspectrumextracten met sporen THC, terpenen en andere cannabinoïden. Resultaten vergelijken over formuleringen heen is als paracetamoltabletten vergelijken met wilgenbastthee — verwant, maar niet uitwisselbaar.
• Inconsistente dosering. Zoals hierboven beschreven variëren trialdoseringen van 25 mg tot 1.500 mg per dag. Zonder dosiszoekstudies die een minimaal effectieve dosis per indicatie vaststellen, zijn onderzoekers in feite aan het gissen — weloverwogen gissen, maar gissen.
• Publicatiebias. Positieve resultaten worden makkelijker gepubliceerd dan nulresultaten. Het aantal geregistreerde maar ongepubliceerde trials op ClinicalTrials.gov suggereert dat een aanzienlijk aantal afgeronde CBD-trials nooit in een tijdschrift is verschenen.

Waar het veld naartoe beweegt

Meerdere grotere trials waren aan het rekruteren of rapporteerden resultaten in de loop van 2023–2024. Gebieden om in de gaten te houden:

AZARIUS · Waar het veld naartoe beweegt

• Een Phase IIb-multicenterrial van CBD bij cannabisgebruiksstoornis (vervolg op Freeman et al., 2020).
• Angsttrials met langere looptijd en doseringen onder 300 mg/dag — dichter bij wat consumenten daadwerkelijk gebruiken.
• Transdermale CBD-gel bij artrosepijn (Phase II-data verwacht).
• CBD bij opioïdengebruiksstoornis (voortbouwend op Hurd et al., 2019).
• Formuleringen met verbeterde biologische beschikbaarheid (lipide-gebaseerd, nano-emulsie) head-to-head getest tegen standaardolie — wat het dosisrelevantieperspectief aanzienlijk kan veranderen als de systemische blootstelling toeneemt.

Een perspectiefstuk in Nature (2024) vatte de situatie treffend samen: CBD bevindt zich op een kruispunt tussen een stof met oprechte farmacologische diversiteit en een consumentenproduct waarvan de populariteit het bewijs heeft ingehaald. Beide dingen zijn tegelijkertijd waar. De oplossing komt van grotere, langere, beter gefinancierde trials — en die kosten jaren.

Referenties

1. Bergamaschi, M.M. et al. (2011). Cannabidiol reduces the anxiety induced by simulated public speaking in treatment-naïve social phobia patients. Neuropsychopharmacology, 36(6), 1219–1226. PMID: 21307846.
2. Berger, M. et al. (2022). Cannabidiol for anxiety disorders: A systematic review. Journal of Affective Disorders, 319, 537–548. DOI: 10.1016/j.jad.2022.09.089.
3. Chagas, M.H.N. et al. (2014). Effects of cannabidiol in the treatment of patients with Parkinson's disease: An exploratory double-blind trial. Journal of Psychopharmacology, 28(11), 1088–1098. PMID: 25237116.
4. Devinsky, O. et al. (2017). Trial of cannabidiol for drug-resistant seizures in the Dravet syndrome. New England Journal of Medicine, 376(21), 2011–2020. PMID: 28538134.
5. Devinsky, O. et al. (2018). Open-label use of highly purified CBD for treatment-resistant epilepsy. Epilepsy & Behavior, 86, 131–137. PMID: 29428291.
6. Freeman, T.P. et al. (2020). Cannabidiol for the treatment of cannabis use disorder: A Phase 2a, double-blind, placebo-controlled, randomised, adaptive Bayesian trial. Lancet Psychiatry, 7(10), 865–874. PMID: 32735782.
7. Hammell, D.C. et al. (2016). Transdermal cannabidiol reduces inflammation and pain-related behaviours in a rat model of arthritis. European Journal of Pain, 20(6), 936–948. PMID: 26517407.
8. Hurd, Y.L. et al. (2019). Cannabidiol for the reduction of cue-induced craving and anxiety in drug-abstinent individuals with heroin use disorder. American Journal of Psychiatry, 176(11), 911–922. PMID: 31109198.
9. Larsen, C. & Shahinas, J. (2020). Dosage, efficacy and safety of cannabidiol administration in adults: A systematic review of human trials. Journal of Clinical Medicine Research, 12(3), 129–141. DOI: 10.14740/jocmr4090.
10. McGuire, P. et al. (2018). Cannabidiol (CBD) as an adjunctive therapy in schizophrenia: A multicenter randomized controlled trial. American Journal of Psychiatry, 175(3), 225–231. PMID: 29241357.
11. Millar, S.A. et al. (2020). A systematic review on the pharmacokinetics of cannabidiol in humans. Frontiers in Pharmacology, 9, 1365. DOI: 10.3390/ph13090219.
12. Naftali, T. et al. (2021). Low-dose cannabidiol is safe but not effective in the treatment for Crohn's disease. Digestive Diseases and Sciences, 62(6), 1615–1620. PMID: 33085631.
13. Nasrin, S. et al. (2021). Cannabinoid metabolites as inhibitors of major hepatic CYP450 enzymes. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 109(6), 1523–1529. PMID: 34058715.
14. Shannon, S. et al. (2019). Cannabidiol in anxiety and sleep: A large case series. Permanente Journal, 23, 18-041. PMID: 30624194.
15. Suraev, A.S. et al. (2020). Cannabinoid therapies in the management of sleep disorders: A systematic review of preclinical and clinical studies. Sleep Medicine Reviews, 53, 101339. DOI: 10.1016/j.smrv.2020.101339.
16. Thiele, E.A. et al. (2018). Cannabidiol in patients with seizures associated with Lennox-Gastaut syndrome (GWPCARE4): A randomised, double-blind, placebo-controlled Phase 3 trial. Lancet, 391(10125), 1085–1096. PMID: 29395273.
17. Xu, D.H. et al. (2020). The effectiveness of topical cannabidiol oil in symptomatic relief of peripheral neuropathy of the lower extremities. Current Pharmaceutical Biotechnology, 21(5), 390–402. PMID: 31711352.
18. Zuardi, A.W. et al. (2017). Inverted U-shaped dose-response curve of the anxiolytic effect of cannabidiol during public speaking in real life. Frontiers in Pharmacology, 8, 259. PMID: 28349316.

Laatst bijgewerkt: april 2026