Wanneer begonnen mensen met cannabis roken?

Wanneer begonnen mensen met het roken van cannabis? Archeologen kunnen daar inmiddels verrassend precies antwoord op geven: zo'n 2.700 jaar geleden, in de Pamir van west-China, ontstaken rouwenden hete stenen en blies de eerste chemisch traceerbare cannabisrook de berglucht in. Mens en cannabis kennen elkaar al ongeveer 12.000 jaar — langer dan het schrift, langer dan het wiel, langer dan de meeste gewassen in je keukenkast. De documentaire hieronder volgt het hele spoor, van neolithische boeren tot Harry Anslinger. Eronder lopen we tijdperk voor tijdperk mee.

Even één getal vooraf om in je achterhoofd te houden: cannabis loopt al ongeveer 12.000 jaar met de mens mee, en is pas zo'n 90 jaar breed verboden. Dat is minder dan 1% van die gedeelde geschiedenis. De rest — rituelen, geneeskunde, touw, recepten, gebed — is de andere 99%.

Circa 12.000 jaar geleden: cannabis is een van de eerste gewassen die de mens domesticeerde

De domesticatie van cannabis vond ongeveer 12.000 jaar geleden plaats in Oost-Azië, wat het tot een van de allereerste gewassen maakt die de mens systematisch is gaan kweken. Een genomische studie uit 2021 in Science Advances (Ren et al.) herleidde elke moderne cannabislijn naar één gemeenschappelijke voorouderpoel in wat nu noordwest-China is. Vanaf dag één was het een vier-in-één plant: vezel voor touw, zaad voor voedsel, olie voor lampen en huid, hars voor medicijn. Roken zat er nog niet bij. Die neolithische boeren weefden, aten en persten — de psychoactieve toepassing kwam later, en kwam van mensen die de plant doelbewust selecteerden op werking.

2.700 jaar geleden bij Jirzankal: het oudste chemische bewijs van cannabis roken

Het oudste harde bewijs voor het bewust roken van cannabis komt uit het Jirzankal-grafveld in de Pamir van west-China, rond 500 v.Chr. In 2.700 jaar oude graven vonden archeologen houten wierookbranders, gevuld met hete stenen en verbrande cannabisresten. Het opvallende deel: residuanalyse (Ren et al., Science Advances, 2019) toonde ongebruikelijk hoge THC-waarden vergeleken met wilde cannabis uit die periode. De rouwenden grepen dus niet zomaar wat aan de rivier groeide — ze selecteerden gericht potente planten, gloeiden stenen op, lieten daar bloem op vallen en ademden de rook in tijdens begrafenisrituelen op drieduizend meter hoogte. Dat is, hoe je het ook draait, cannabis roken.

AZARIUS · 2.700 jaar geleden bij Jirzankal: het oudste chemische bewijs van cannabis roken

De Yanghai-sjamaan: een 2.700 jaar oud graf met bijna een kilo groene cannabis

In de Yanghai-graven in het Turpan-bekken lag een man begraven met bijna een kilo cannabis naast zich — bladeren, scheuten en vrouwelijke bloeitoppen, na 27 eeuwen onder de grond nog steeds vaag groen van kleur. De zorgvuldige schikking van het plantmateriaal rond zijn lichaam wijst op een sjamaan. De cannabis was gekweekt, niet wild verzameld, en specifiek de vrouwelijke toppen waren uitgekozen. Zelfde tijd, zelfde regio als Jirzankal, zelfde boodschap: dit was heilig werkmateriaal, geen vrijetijdsbesteding.

Herodotos, de Scythen en de Pazyryk-tenten die hem gelijk gaven

De Griekse historicus Herodotos beschreef hoe Scythische ruiternomaden in kleine vilten tenten kropen, cannabis op roodgloeiende stenen gooiden en "huilden van plezier" door de rook — eeuwenlang afgedaan als reizigerspraat. Tot de Sovjet-archeoloog Sergei Rudenko in 1947 de bevroren Pazyryk-graven in de Siberische Altaj opgroef en precies dezelfde uitrusting vond: kleine zespoots tentframes, bronzen vuurpotten vol verhitte stenen, en cannabiszaad. Herodotos bleek een zorgvuldige verslaggever te zijn geweest. De Scythen reden zo'n 2.400 jaar geleden met een draagbare stoomhut over de Euraziatische steppe.

2.400 jaar oude Scythische gouden bekers: cannabis én opium in de Kaukasus

Scythische rituele bekers droegen sporen van gecombineerd cannabis- en opiumgebruik. In 2015 werden in een 2.400 jaar oude kurgan in de Kaukasus twee bewerkte gouden bekers gevonden die positief testten op residuen van beide planten. Die combinatie wijst op een doordachte ceremoniële farmacologie — verfijnder dan het etiket 'primitieve nomaden' ooit toeliet. Tel de Pazyryk-tenten op bij die bekers en het beeld kantelt: Scythische samenlevingen hadden gelaagde, streekgebonden cannabisgewoontes, eeuwen voordat Rome ook maar iets voorstelde.

AZARIUS · 2.400 jaar oude Scythische gouden bekers: cannabis én opium in de Kaukasus

Het altaar van Tel Arad: cannabisrook in de tempels van het oude Juda

Ongeveer 2.700 jaar geleden werd rituele cannabisrook gebrand in een heiligdom in het oude Juda. Op de site Tel Arad in de Negev-woestijn bevestigden archeologen in 2020 dat een van twee kalkstenen altaren verbrande cannabisresten droeg, gemengd met dierlijke mest. Die mest was geen vulmiddel, maar een vertrager: hij verlaagde de verbrandingstemperatuur zodat de THC als inhaleerbare rook vrijkwam in plaats van als vlam te verdampen. En dit gebeurde in een Judees heiligdom uit dezelfde tijd als de Eerste Tempel in Jeruzalem. Wie dat altaar bediende, begreep genoeg van verbrandingschemie om een trage, smeulende afgifte af te stellen. Rituele cannabisrook stond, kortom, op het menu in het oude Nabije Oosten.

De Atharvaveda, bhang en Shiva: cannabis als sacrament in India

De Atharvaveda, samengesteld zo'n 3.000 jaar geleden, noemt cannabis een van de vijf heilige planten van India en omschrijft hem als "bron van vreugde" en "bevrijder". Die traditie is nooit gebroken. Bhang — cannabis gewreven door melk met amandelen, ghee en kruiden — wordt tijdens Holi en Maha Shivaratri nog altijd gedronken in tempels en huizen, geofferd aan Shiva, de godheid die het sterkst met de plant verbonden is. In Varanasi loop je vandaag de dag een door de overheid gelicenseerde bhang-winkel binnen en bestel je een kopje. India is het langstlopende voorbeeld van een cultuur die cannabis op ritueel niveau gewoon nooit heeft beperkt, wat het koloniale papierwerk er ook van vond.

Het endocannabinoïdsysteem: de mens is bedraad voor deze plant

Mensen hebben een endocannabinoïdsysteem, en juist die biologie verklaart waarom cannabis in elke hoek van de oude wereld voet aan de grond kreeg. Ons eigen lichaam maakt anandamide — vernoemd naar het Sanskriet ananda, geluk. Anandamide bindt aan de CB1- en CB2-receptoren, verspreid door brein en lichaam. THC, de belangrijkste psychoactieve stof in cannabis, bindt aan dezelfde receptoren. Toen onze voorouders bij Jirzankal de rook van die hete stenen inademden, deden ze dus niets vreemds met hun fysiologie — ze kietelden een systeem dat al draaide. Vrijwel elke gewervelde heeft er een. De pasvorm tussen plant en primaat is bijna ongemakkelijk goed.

AZARIUS · Het endocannabinoïdsysteem: de mens is bedraad voor deze plant

Shen Nong, Hua Tuo en het verloren cannabis-anestheticum van China

De oude Chinese geneeskunde documenteerde cannabis voor meer dan 100 aandoeningen. De Pen Tsao Ching, de farmacopee toegeschreven aan de legendarische keizer Shen Nong, raadde de plant aan bij pijn, jicht en malaria. Rond 200 n.Chr. gebruikte arts Hua Tuo — vaak de vader van de Chinese chirurgie genoemd — een verdovingsmiddel genaamd mafeisan, een mengsel van cannabis en wijn, om buikoperaties uit te voeren die anders onmogelijk waren. Het recept ging verloren toen krijgsheer Cao Cao hem liet executeren en zijn medische geschriften liet vernietigen. We weten dat er in het China van 200 na Christus chirurgie onder cannabisverdoving plaatsvond; we kennen alleen de formule niet meer.

De Bena Riamba: een Congolese samenleving die zich rond hennep herbouwde

De Bena Riamba — de "Zonen van de Hennep" van het Bashilange-volk in negentiende-eeuws Centraal-Afrika — herorganiseerden hun samenleving rond gemeenschappelijk cannabis roken. Ze legden hun wapens neer, schaften de doodstraf af en losten geschillen op tijdens riamba-bijeenkomsten. Eden werden over de pijp gezworen, bezoekers werden begroet met rook in plaats van met speren. Europese ontdekkingsreizigers beschreven die ommekeer in de jaren 1880 met een mengeling van fascinatie en onbegrip. Het is een van de schoonste historische voorbeelden van cannabis als sociale lijm in plaats van ontsnapping.

Hennep en het Ontdekkingstijdperk: in Virginia bij wet verplicht

Hennep was tegen de zeventiende eeuw kritieke infrastructuur voor de Europese rijken. Eén groot zeilschip slokte tot 60 ton hennep op aan touw, tuigage, zeil en breeuwwerk, en de plant groeide slecht in het Noord-Europese klimaat. Dus nam de Virginia Assembly in 1619 een wet aan die elke kolonist verplichtte hennep te kopen, te zaaien en te kweken. Massachusetts en Connecticut volgden. Ongeveer 250 jaar lang konden boeren in Britse, Nederlandse, Spaanse en Portugese koloniën worden bestraft als ze weigerden. Laat even bezinken: dezelfde plant die een Virginiaanse boer in 1619 verplicht moest verbouwen, zou drie eeuwen later zijn achterachterkleinkinderen achter de tralies brengen.

AZARIUS · Hennep en het Ontdekkingstijdperk: in Virginia bij wet verplicht

Harry Anslinger, de Gore Files en de rebranding van cannabis naar marijuana in 1937

Harry J. Anslinger, hoofd van het toen nieuwe Amerikaanse Federal Bureau of Narcotics, dreef de kanteling van de jaren dertig. Na de val van de drooglegging had Anslinger een vijand nodig om zijn bureau gefinancierd te houden, en hij koos cannabis. Hij wisselde bewust het medisch klinkende "cannabis" in voor het Mexicaans-Spaanse "marihuana" om de plant vreemd te laten voelen, en stelde een dossier vol bizarre misdaadverhalen samen — de zogeheten Gore Files — waarvan het meeste bij navraag uit elkaar viel. Hij richtte zich expliciet op zwarte jazzmuzikanten, met onder meer een jarenlange treitercampagne tegen Billie Holiday. De Marihuana Tax Act van 1937 stelde de plant federaal strafbaar, en het Amerikaanse model werd vervolgens wereldwijd geëxporteerd.

1970, Schedule I en de Nixon-bekentenis die later uitlekte

Nixon plaatste cannabis in 1970 via de Controlled Substances Act op Schedule I — naast heroïne, met als definitie "geen erkend medisch nut en hoog misbruikpotentieel". Jaren later vertelde Nixons topadviseur John Ehrlichman aan journalist Dan Baum waar het beleid eigenlijk voor diende: "We wisten dat we het niet strafbaar konden stellen om tegen de oorlog of zwart te zijn, maar door het publiek hippies met marihuana en zwarte mensen met heroïne te laten associëren… konden we die gemeenschappen ontwrichten." Sociaal controlebeleid, in zijn eigen woorden, vermomd als drugsbeleid.

1988: een DEA-rechter oordeelde dat cannabis niet op Schedule I thuishoorde — en werd genegeerd

DEA Administrative Law Judge Francis Young schreef in 1988 een uitspraak van 69 pagina's waarin hij stelde dat cannabis "in zijn natuurlijke vorm een van de veiligste therapeutisch actieve stoffen is die de mens kent" en adviseerde de plant van Schedule I af te halen. De administrateur van de DEA zette zijn oordeel na twee jaar hoorzittingen opzij. De plant bleef staan waar Nixon hem had neergezet, en de rest van de wereld volgde de VS nog drie decennia. Die uitspraak is vandaag nog steeds de moeite waard om te lezen — een federale rechter binnen het agentschap zelf die naar de bewijsstukken keek en hardop zei wat de wetenschap bleef aantonen.

AZARIUS · 1988: een DEA-rechter oordeelde dat cannabis niet op Schedule I thuishoorde — en werd genegeerd

De rode draad: 12.000 jaar samen, 90 jaar uit elkaar

De brede strafbaarstelling loopt van 1937 tot vandaag — noem het 90 jaar uit 12.000. Van een vuurpot in de Pamir rond 500 v.Chr., via een hennepveld in Virginia in 1619, naar een Bashilange-vredespijp rond 1880: cannabis is geboerd, gerookt, gedronken, geweven, geofferd en voorgeschreven. Dat is samen minder dan 1% van onze gedeelde geschiedenis. Het verbod is de uitzondering, niet de plant.

Belangrijke ijkpunten in de cannabis-mensgeschiedenis

• ~10.000 v.Chr. — Oost-Azië: cannabis gedomesticeerd voor vezel, voedsel, olie en medicijn.
• ~700 v.Chr. — Yanghai, Turpan: sjamaan begraven met circa 1 kg groene cannabis.
• ~700 v.Chr. — Tel Arad, Juda: altaarresidu toont cannabis verbrand met mest als vertrager.
• ~500 v.Chr. — Jirzankal, Pamir: oudste chemische bewijs van het roken van THC-rijke cannabis.
• ~450 v.Chr. — Scythische steppe: Herodotos over tent-hotboxes; bevestigd door Rudenko in 1947.
• ~400 v.Chr. — Kaukasus: gouden bekers met cannabis- en opiumresidu.
• ~200 n.Chr. — Han-China: Hua Tuo's chirurgische verdoving met cannabis en wijn.
• 1619 — Virginia: kolonisten wettelijk verplicht hennep te telen.
• 1937 — VS: Marihuana Tax Act; Anslinger en de Gore Files.
• 1970 — VS: Nixon zet cannabis op Schedule I.
• 1988 — VS: rechter Francis Young oordeelt tegen Schedule I; genegeerd door de DEA.

Uit onze winkel: we draaien deze zaak al sinds 1999, en de vraag die we het vaakst krijgen van mensen die voor het eerst binnenkomen, gaat niet over strains of rookgerei — het is een variant van "is dit echt oké?". Het eerlijke antwoord is dat mensen dit al 12.000 jaar doen, op vrijwel elk bewoond continent. Wie bij ons cannabiszaad, een grinder of een vaporizer uit de smokeshop komt kopen of bestellen, pikt een klein modern voetnootje op uit een heel lang verhaal. Datzelfde rituele instinct dat cannabis op een altaar in Juda bracht, trekt mensen vandaag nog naar etnobotanische kruiden en paddo's.

Eerlijke beperking: we zijn een winkel, geen vakgroep archeologie. De data hierboven komen uit peer-reviewed werk (Ren et al. in Science Advances, het Tel Arad-team in Archaeometry, Rudenko's veldrapporten uit het midden van de vorige eeuw), maar archeologie verschuift. Nieuwe opgravingen in Centraal-Azië rekken de tijdlijn van het roken regelmatig op, en we passen dit stuk aan als dat gebeurt. Voor Europees beleid blijven de landenprofielen van het EMCDDA de meest betrouwbare vergelijkende bron.

Twaalfduizend jaar boeren, roken, brouwen, weven en aanbidden van deze plant — en een omweg van negentig jaar strafbaarstelling waar de wetenschap, de geschiedenis en zelfs een DEA-rechter in 1988 al gehakt van maakten. Wie zelf zaden of rookgerei wil kopen of bestellen, vindt het bij ons in de winkel; wie dieper de bocht in wil, kan in onze blogcategorieën cultuur en wetenschap terecht voor meer over de archeologie, de farmacologie en de mensen erachter.

Laatst bijgewerkt: april 2026